Burgemeester Floor Vermeulen

Beste mensen,

Bon dia, goeiedei, en welkom allemaal.

Het is 1 juli, Keti Koti, dat betekent: ‘de ketenen zijn verbroken’. Vandaag staan wij stil bij een ingrijpende en pijnlijke geschiedenis. Een geschiedenis die lang niet altijd zichtbaar was. We vieren vandaag de afschaffing van de slavernij in de voormalige Nederlandse koloniën.

Maar deze dag is meer dan een moment in de geschiedenis. Het is een dag die in Wageningen de afgelopen jaren steeds meer betekenis heeft gekregen. Waar we enkele jaren geleden nog voorzichtig begonnen, zien we dat Keti Koti inmiddels een vaste plek heeft gekregen in onze stad. Dat steeds meer mensen zich betrokken voelen. Dat we samen bouwen aan een traditie die verbindt.

Wij vieren het einde van een pijnlijke geschiedenis waarbij miljoenen mensen werden beroofd van hun vrijheid, hun waardigheid, hun familiebanden en vaak zelfs hun naam. Mensen die desondanks hun menselijkheid, hun cultuur, hun geloof en hun hoop wisten te behouden.

Wij doen dat niet alleen uit respect voor het verleden. Wij doen dat ook omdat het verleden deel uitmaakt van ons heden. De geschiedenis van slavernij heeft sporen nagelaten die generaties lang voelbaar zijn geweest en op verschillende manieren nog altijd voelbaar zijn. Daarom vraagt herdenken om aandacht, om kennis en om de bereidheid naar elkaar te luisteren. Want deze geschiedenis vraagt om bewustwording. Van wat er is gebeurd en wat er nog altijd doorwerkt in het heden. Die bewustwording ontstaat niet vanzelf. Die vraagt dat we blijven luisteren. Dat we blijven kijken. Soms ook opnieuw leren kijken.

En precies daar gaat het vandaag om. Om zien. Om erkennen. En om begrijpen dat dit geen verhaal is van ‘toen en daar’, maar van ons allemaal. Ook hier, in Wageningen. Als gemeente nemen we daarin onze verantwoordelijkheid. We doen onderzoek naar onze eigen geschiedenis en de mogelijke verbindingen met het koloniale en slavernijverleden. Dat doen we zorgvuldig. Open. En met de bereidheid om te leren. Niet omdat we het verleden kunnen veranderen. Maar omdat we wél kunnen bepalen hoe we er vandaag mee omgaan.

Want vrijheid is niet alleen iets wat je viert. Vrijheid is ook iets wat je onderhoudt. Elke dag opnieuw. In hoe we met elkaar omgaan. In hoe we verschillen overbruggen. In hoe we ruimte maken voor elkaar. Daarom is deze dag zo waardevol. Niet alleen om terug te kijken, maar ook om vooruit te kijken.

Zojuist liepen we samen in de Prodo Waka door de stad. Een stoet van verbondenheid. Een manier om letterlijk samen op pad te gaan. Want misschien is dat wel de beste manier om deze geschiedenis recht te doen: niet door stil te blijven staan, maar door samen te bewegen. We hebben daarbij misschien nog niet altijd een vastomlijnde route. Maar we weten wel waar we naartoe willen. Een samenleving waarin vrijheid, gelijkwaardigheid en respect voor iedereen vanzelfsprekend zijn. Laten we die weg samen blijven bewandelen.

Dank u wel.

Beste mensen,

Bon dia, goeiedei, en welkom bij deze Kabra Dei-herdenking in Wageningen.

Vandaag staan wij hier samen om stil te staan. Stil te staan bij de voorouders. Bij de mensen die hebben geleefd onder het systeem van slavernij. Het is een dag van eerbetoon aan de voorouders. Mensen die hun vrijheid werd ontnomen, die werden losgemaakt van hun familie, hun thuis en vaak zelfs van hun naam. Mensen wier levens werden gekenmerkt door onrecht, maar ook door moed, veerkracht en doorzettingsvermogen.

Kabra Dei is meer dan een moment om terug te kijken. Het is een moment van verbinding met degenen die zijn voorgegaan. Een moment om stil te staan bij de offers die zijn gebracht en bij de generaties die, ondanks alles, hun waardigheid hebben behouden en hun cultuur, verhalen en tradities hebben doorgegeven.

Als burgemeester van Wageningen vind ik het belangrijk dat wij deze geschiedenis blijven benoemen en blijven herdenken. Niet omdat het verleden kan worden veranderd, maar omdat begrip van het verleden nodig is om het heden te begrijpen.

De geschiedenis van de tot slaaf gemaakten is geen geschiedenis van een ander. Het is een onderdeel van onze gezamenlijke geschiedenis. Een geschiedenis die nog altijd doorwerkt in levens van mensen vandaag. Door te herdenken erkennen wij dat verleden en geven wij ruimte aan verhalen die te lang onvoldoende zijn gehoord.

Wij zijn hier vandaag om te herdenken en te verbinden. In Wageningen noemen wij onszelf de Stad der Bevrijding. Elk jaar herdenken en vieren we hier de vrijheid, niet alleen op 4 en 5 mei. Ook op 15 augustus. En dus ook vandaag op Kabra Dei, 30 juni, en morgen op Keti Koti, 1 juli. Daarom hangt vandaag de Nederlandse vlag op ons stadhuis halfstok. Daarom hielden we zojuist een minuut stilte.

Herdenken vraagt om aandacht. Om luisteren. Om het besef dat achter geschiedenis mensen schuilgaan. Mensen met dromen, talenten en toekomstplannen. Mensen die, net als wij, verlangden naar een leven in vrijheid. De geschiedenis van slavernij is geen verhaal van ‘toen en daar’. Het is onderdeel van onze gezamenlijke geschiedenis. Een geschiedenis die doorwerkt in het heden. Daarom is het goed dat wij hier vandaag samenkomen. Niet alleen om te herdenken, maar ook om te erkennen. En om ruimte te geven aan verhalen die te lang onvoldoende zijn gehoord.

In Wageningen doen wij dat steeds bewuster. Zo doen we als gemeente onderzoek naar onze eigen geschiedenis en de mogelijke verbindingen met het koloniale en slavernijverleden. Dat onderzoek vraagt zorgvuldigheid en openheid. Maar vooral de bereidheid om te luisteren en te leren. Niet omdat we het verleden kunnen veranderen. Maar omdat we er wel van kunnen leren. Niet alleen voor de nazaten van hen die in het verleden tot slaaf gemaakt zijn, maar voor ons allemaal.

Kabra Dei nodigt ons uit om de voorouders te blijven herinneren. Om hun nalatenschap te eren. En om onszelf de vraag te stellen wat wij vandaag kunnen doen om een samenleving te bouwen waarin waardigheid, gelijkwaardigheid en respect voor iedereen vanzelfsprekend zijn.

Laten wij hen, onze voorouders, gedenken. Met respect. Met dankbaarheid. En met de belofte dat hun verhalen blijven voortleven.

Dank u wel.

Op 30 mei 1940 kwam de gemeenteraad van Wageningen bijeen. De eerste keer na de capitulatie van Nederland en na de verwoesting van onze stad tijdens de slag om de Grebbeberg. In het verslag van de vergadering, dat wordt bewaard in het archief van onze gemeente, staat nauwkeurig opgetekend wat er werd gezegd.

Het leest als een onwerkelijke bijeenkomst, en dat was het natuurlijk ook. Burgemeester IJzerman staat stil bij alle slachtoffers, Nederlanders en Duitsers, die vielen door het oorlogsgeweld. Bij de verwoestingen die dit met zich meebracht. Bij de meer dan 400 gebouwen die in de stad in puin lagen. En hij vertelt, dat de gemeenten waar alle Wageningers tijdens de evacuatie zo gastvrij werden opgevangen, hiervoor zijn bedankt namens het gemeentebestuur.

En dan gaat men door met de vergadering, met de aanpak voor de herbouw van de stad. Met de vraag hoe, tijdens de ongetwijfeld moeilijke bezetting, Wageningen zo goed mogelijk te besturen.

Dat duurde niet lang meer.

Al in juli 1940 werd door de bezetter bepaald, dat de leden van de gemeenteraad die lid waren van de Communistische Partij Nederland per direct de werkzaamheden moesten neerleggen.

In Wageningen moesten Hendrik van Dam en Johannes Dolphijn hun gekozen zetel opgeven. Johannes Dolphijn werd op 25 juni 1941 gearresteerd en weggevoerd als zogenaamde ‘Nacht und Nebel’ gevangene. Onbekend voor zijn familie waarheen, met als doel hem te laten verdwijnen. Eind mei 1945 bleek hij in kamp Dachau bij München te verblijven. Hij overleefde de oorlog ternauwernood.

De naam van Hendrik van Dam staat hier naast mij op het monument.  Hij werd op 16 augustus 1942 in de omgeving van Amsterdam gearresteerd. En op 16 oktober schrijft hij een afscheidsbrief aan zijn naasten. Op diezelfde dag werd hij samen met veertien anderen door de Nazi’s gefusilleerd in het Treekerbos te Woudenberg, als vergelding voor acties van het verzet.

Juist nu, zo net na de gemeenteraadsverkiezingen, kunnen wij ons haast niet voorstellen dat die vrijheid van verkiezingen, om gekozen te worden en te staan voor je eigen politieke overtuiging er niet zou zijn. Dat het je je leven kan kosten.

Johannes Dolphijn onderging hierom de verschrikkingen van de kampen, Hendrik van Dam werd erom vermoord.

Democratie is niet vanzelfsprekend.

Ook vandaag niet. Op talloze plekken in de wereld. Ik denk aan de mensen in Oekraïne die door de brute oorlog tegen hun land geen verkiezingen kunnen organiseren. Ik denk aan de moedige oppositie in Iran die met verschrikkelijk geweld wordt onderdrukt in hun strijd voor een vrije en democratische toekomst. Ik denk aan alle mensen, van Palestina tot Eritrea, aan wie het stemrecht is ontzegt door de machthebbers. Ik denk aan onze vrienden uit Hongarije die opstonden en die tegen alle verwachtingen in de oneerlijke verkiezingen wisten te winnen om de democratie te herstellen.

Dit is waar weerbaarheid om gaat. We kunnen ons in Nederland voorbereiden op 72 uur zonder elektriciteit, internet en stromend water. U heeft erover kunnen lezen in een boekje van de Rijksoverheid. Maar niets kan ons voorbereiden op een leven van onderdrukking zonder democratie. Daar is geen noodpakket tegen opgewassen als het eenmaal zover is. De enige verdediging voor de democratie en tegen autocratie zijn wij zelf. Iedere dag opnieuw.

We hebben een voorbeeld, nog niet heel lang geleden tijdens de bezetting gedurende de Tweede Wereldoorlog. Eén generatie, mensen leven nog die het na kunnen vertellen. Morgen zwaaien we ze toe tijdens het defilé. We horen hun verhalen over het verleden, maar luisteren we naar de les van de geschiedenis die zij ons willen leren? Of keren we ons liever af, van de ongemakkelijke waarheid dat het weer kan gebeuren? Dat het onder ons is. En dat het dus aan ons is om op te staan en de democratie en de vrijheid te beschermen. Elke dag opnieuw. In Nederland, in Europa en in de wereld.

En daarom staan we hier. Hier, bij dit monument. Met namen die in steen zijn vastgelegd. Met verhalen die niet voorbij zijn, maar die wij blijven vertellen.

Over een paar momenten zijn we twee minuten stil. Twee minuten waarin het stil wordt om ons heen. Maar waarin het juist niet leeg is. Want in die stilte kunnen we denken aan mensen als Johannes Dolphijn en Hendrik van Dam. Aan de keuzes die zij maakten. Aan de prijs die zij daarvoor betaalden.

En misschien ook aan de vraag die dat ons vandaag stelt. Wat betekenen vrijheid en democratie voor ons? Wat betekent het om verantwoordelijkheid te nemen? En wat vraagt dat van ons, hier in Wageningen, vandaag?

Laten we die stilte niet alleen gebruiken om terug te kijken. Maar ook om vooruit te denken. Zodat wat toen is gebeurd, niet alleen wordt herinnerd, maar ons ook richting geeft voor wat wij vandaag doen.

We staan hier vandaag op een bijzondere plek.
Het Arboretum Belmonte is een plek van rust, van groei, van natuur. Een plek waar bomen uit de hele wereld samenkomen.
Maar ook de plek waar op 5 mei onze veteranen elkaar ontmoeten. Waar generaties samenkomen. Waar het Vrijheidsdefilé begint als eerbetoon aan onze bevrijders, WOII‑veteranen en geallieerden. En juist daarom is het een passende plek voor deze boom.

Want dit is niet zomaar een boom. Het is een Vredesboom.
Een boom met een verhaal. En misschien nog wel belangrijker: een boom met een boodschap over hoop, veerkracht en verbinding. Met deze boom eren we het verleden en benadrukken we onze gezamenlijke wens voor een vreedzame toekomst.

Die boodschap begint ver hier vandaan, in Hiroshima.
Een stad die in 1945 werd getroffen door een atoombom.
Een gebeurtenis die we nauwelijks kunnen bevatten.
Een stad die werd verwoest. Waar duizenden mensen omkwamen. Waar ook de natuur werd weggevaagd.
En toch gebeurde daar iets bijzonders. Bomen die zwaar beschadigd waren, begonnen opnieuw te groeien.
Vanuit wortels die waren blijven leven. Ze kregen nieuwe bladeren. Nieuwe takken. En uiteindelijk ook nieuwe zaden.
En uit die zaden groeien nu, over de hele wereld, nieuwe bomen. Zoals deze.

Dat maakt deze boom bijzonder. Hij staat niet alleen voor wat er is gebeurd, maar ook voor wat er daarna mogelijk bleek. Voor veerkracht. Voor herstel. Voor de kracht van leven, zelfs na het ondenkbare. Maar deze boom is er niet alleen om naar te kijken. Hij is er om ons iets te laten beseffen. Dat vrede niet vanzelfsprekend is. Dat vrijheid onderhoud vraagt. En dat we, iedere generatie opnieuw, de verantwoordelijkheid hebben om die vrede te bewaren.

In Wageningen weten we dat als geen ander. Onze stad is onlosmakelijk verbonden met vrijheid en vrede. Hier werd in 1945 onderhandeld over de Duitse capitulatie. Hier vieren we elk jaar op 5 mei de bevrijding. En hier staan we ook stil bij wat oorlog betekent. Dat doen we het hele jaar bij de adoptie van onze monumenten. Bij activiteiten die mensen verbinden,
die jongeren inspireren, en die ons herinneren aan wat ons bindt. Wageningen is ook lid van Mayors for Peace,
de internationale organisatie waarin steden samenwerken om het belang van totale kernontwapening en wereldvrede te promoten. Wat in 1982 begon als initiatief van de burgemeester van Hiroshima, is uitgegroeid tot een oproep van bijna 8.500 burgemeesters uit de hele wereld.

Wageningen is en blijft de Stad van Vrijheid, maar dat kan alleen als we er samen inhoud aan blijven geven.
Door verhalen te vertellen. Door tradities voort te zetten.
Door hoop te bieden, juist in onzekere tijden. Deze boom voegt daar vanaf vandaag iets aan toe. Als een levend monument.
Als een symbool dat groeit en  verandert. En dat hopelijk generaties lang blijft staan. Misschien is dat wel de mooiste boodschap van vandaag: Dat zelfs uit de donkerste momenten iets kan groeien dat hoop geeft. Laten we daar af en toe even bij stilstaan als we hier langs lopen. Niet alleen bij wat er toen gebeurde, maar vooral bij wat wij vandaag kunnen doen.
Voor elkaar. Voor onze stad. En voor de wereld. Burgemeester spreken