Toespraak burgemeester Van Rumund 4 mei

Dames en heren,
Op een bijzondere dag als vandaag komt de tekst van het lied ‘Als het net even anders was gegaan’ in mijn hoofd. Op tekst van Willem Wilmink bezingt Herman van Veen in wat voor wereld we zouden leven als Hitler de oorlog had gewonnen. Hadden we dan nog levensmiddelenbonnen, of viel het achteraf best mee? Zouden we nog praten over concentratiekampen? Wie zouden ons regeren in Den Haag? Zou er nog sprake zijn van verzet? Zou er nog een sprank moed en hoop zijn overgebleven? Zou het goede, schone, ware nog bestaan? Als het net even anders was gegaan?

Al tientallen jaren is de tekst van dit lied, en vooral het diepere thema daarvan voor mij persoonlijk een inspiratiebron. Soms overkomt het lot je. Veel slachtoffers van de verschrikkingen in de oorlog hadden geen keuze, zij waren weerloos tegenover het geweld dat hen werd aangedaan. Maar het is mijn overtuiging dat het leven niet alleen maar van toevalligheden aan elkaar hangt. Want in veel gevallen kun wel je eigen keuzes maken. Hoe klein ook, wat jij wel of niet doet kan nou nét het verschil maken dat zorgt dat het anders wordt. Die keuze hebben ook velen van hen die wij vandaag gedenken gemaakt. De bezetter moest bestreden worden. Het waren gewone mensen, die niet opgeleid waren om in verzet te komen, maar het toch tegen wil en dank deden. Velen verzetten zich anoniem, door kleine daden zonder op te vallen. Elk met hun eigen achtergrond en met hun eigen motief, maar met een gezamenlijk rotsvast geloof dat de vijand bestreden moest worden. Door hun inzet is de geschiedenis anders gegaan.

Vandaag is de tekst van dit lied actueler dat ooit. Juist dit jaar is alles anders gegaan en blijkt dat onze vrijheid niet onaantastbaar is. Gelukkig is wat we nu meemaken op geen enkele manier te vergelijken met een staat van oorlog. We leven in vredestijd en dat moeten we elke dag weer koesteren. Maar een situatie waarbij onze persoonlijke vrijheid van bewegen op een vergaande manier beknot wordt, is onvoorstelbaar ingrijpend. We zouden in 2020 75 jaar vrijheid groots herdenken en vieren met als thema ’Jij maakt het verschil’. Dit thema is  toepasselijker dan we konden vermoeden. In de huidige situatie denken veel mensen na over de betekenis van vrijheid. En juist nu heeft iedereen wél de keuze om het verschil te maken voor een ander. Want als ieder van ons de juiste keuze maakt, zorgen we er samen voor dat alles weer anders zal gaan.

Toen ik eerder vanavond een steentje legde bij het Joods Monument De Levenspoort aan de Walstraat, dacht ik aan Professor Maurice Elzas en zijn vrouw Yetty. Yetty Elzas is de maker van dit monument. Maurice Elzas was jarenlang voorzitter van de Stichting Joods Erfgoed Wageningen. Beiden zijn helaas eerder dit jaar overleden. De uitspraak ‘Als het net even anders was gegaan’ is ook op het leven van Maurice Elzas van toepassing. Hij werd in 1934 geboren in Antwerpen als zoon van Nederlandse ouders in een Joods gezin. Nog geen 6 jaar oud trok hij met zijn moeder en oudere zus mee naar zijn grootouders in brandend Rotterdam. Daarna vluchtte het gezin naar Noord Frankrijk, waar ze ingehaald werden door het geweld. Noodgedwongen keerden ze naar Antwerpen terug. In 1941 kon het gezin, door het oog van de naald, op avontuurlijke wijze alsnog ontsnappen aan de bezetting. Via Frankrijk, Spanje en Portugal naar Argentinië. Maurice Elzas was een van de weinigen die het geluk heeft gehad om het te overleven. Daarom maakte hij de keuze om zijn verhaal en het verhaal van hen die het niet overleefden door te vertellen.

Dames en heren, dit jaar is alles net even anders. Waar we hier normaal op 4 mei op dit tijdstip met vele mensen samen zijn om diegenen te gedenken die voor onze vrijheid stierven, sta ik hier vandaag alleen met mijn echtgenote en een trompettist van De Harmonie. De twee minuten stilte zijn straks anders. Stiller omdat we hier alleen staan, maar ik troost me in de overtuiging dat we met zijn allen in gedachten toch samen zijn. Ik roep u ook op om later vanavond om 21.00 uur thuis uw eigen Vrijheidsvuur te ontsteken; een vuur, een vlam, een fakkel, een kaars, een lichtje óf digitaal. Plaats dat vuur in uw tuin, of achter uw raam. Zo houden we ieder apart, maar toch samen, het vuur van het herdenken en het vieren van de vrijheid levend.”

Na de twee minuten stilte ga ik straks samen met mijn echtgenote namens alle inwoners van Wageningen een krans leggen. Maar in gedachten zie ik dan die indrukwekkende rij van mensen die normaal gesproken altijd bloemen leggen. Ik vond het ieder jaar heel ontroerend om zoveel bekende en onbekende mensen te zien en even toe te knikken. Helemaal aan het eind kwam er altijd een heel oude, moeilijk lopende dame (ondersteund door een begeleider) een bloemetje leggen. Vermoedelijk een nabestaande van iemand die een naam heeft op dit monument. Een heel emotioneel en verstild moment, dat zo contrasteert met de herdenking van vandaag.

Ik hoop dan ook dat wij hier volgend jaar weer met een grote groep samen mogen komen, waarna de twee minuten stilte oorverdovender zijn als nooit tevoren.

Dank u wel.